नेपालगन्ज ,२१ कार्तिक । तिहार अर्थात् दीपावली नेपाली समाजको सबैभन्दा लोकप्रिय, रंगीन र अर्थपूर्ण पर्वहरूमध्ये एक हो। उज्यालोको पर्वका रूपमा परिचित यो उत्सव केवल दीप बाल्ने, मिठाई खाने, देउसी–भैलो खेल्ने र लक्ष्मीको पूजा गर्ने परम्परामा मात्र सीमित छैन। यसको सम्बन्ध धार्मिक आस्था, पौराणिक विश्वास, प्रकृति, कृषि, अर्थतन्त्र, पारिवारिक सम्बन्ध, पशुपक्षीप्रतिको सम्मान र सामाजिक एकतासँग समेत गहिरो रूपमा जोडिएको छ।
हजारौँ वर्षदेखि पुस्तान्तरण हुँदै आएको यस पर्वलाई धार्मिक दृष्टिकोणबाट मात्र होइन, वैज्ञानिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र तार्किक दृष्टिकोणबाट समेत बुझ्नु आवश्यक छ।
१. पौराणिक तथा धार्मिक मान्यताहरू
दीपावली मनाउनुका पछाडि विभिन्न धार्मिक तथा पौराणिक कथाहरू प्रचलित छन्।
रामायणसँग जोडिएको कथा: हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार १४ वर्षको वनवास र रावणमाथि विजय प्राप्त गरेपछि भगवान् राम, सीता र लक्ष्मण अयोध्या फर्किएको खुसीयालीमा अयोध्यावासीले दीप प्रज्वलन गरेर स्वागत गरेका थिए। यही घटनालाई दीपावलीको एउटा प्रमुख आधार मानिन्छ। यसले असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र अन्धकारमाथि प्रकाशको विजयको सन्देश दिन्छ।
भगवान् कृष्ण र नरकासुरको कथा: अर्को पौराणिक मान्यताअनुसार भगवान् कृष्णले नरकासुर नामक अत्याचारी राक्षसको वध गरी बन्दी बनाइएका मानिसहरूलाई मुक्त गराएका थिए। त्यसको खुसीयालीमा दीप प्रज्वलन गरिएको विश्वास छ।
समुद्र मन्थन र माता लक्ष्मी: पौराणिक कथाअनुसार समुद्र मन्थनबाट माता लक्ष्मी प्रकट भएकी थिइन्। त्यसैले दीपावलीमा धन, समृद्धि र ऐश्वर्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा गर्ने परम्परा बसेको मानिन्छ।
यी कथाहरूको ऐतिहासिक सत्यता र धार्मिक विश्वासका विषयमा फरक–फरक दृष्टिकोण हुन सक्छन्। तर तिनले दिने नैतिक सन्देश भने आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्।
२. तिहारका पाँच दिन र प्रकृतिप्रतिको सम्मान
नेपाली तिहार पाँच दिनसम्म मनाइने विशेष पर्व हो। प्रत्येक दिनको आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व छ।
काग तिहार: कागलाई यमदूतको प्रतीक मानेर पूजा गरिन्छ। यसले मानव जीवनमा सूचना, सञ्चार र प्रकृतिमा रहेका चराचुरुङ्गीको महत्व सम्झाउँछ।
कुकुर तिहार: कुकुरलाई सुरक्षा, इमानदारी र मित्रताको प्रतीक मानेर पूजा गरिन्छ। मानिसको सुरक्षामा सहयोग गर्ने जनावरप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने सुन्दर परम्परा हो।
गाई तिहार तथा लक्ष्मी पूजा: गाईलाई धार्मिक आस्थासँगै कृषि र ग्रामीण अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा सम्मान गरिन्छ। साँझ घरआँगनमा दीप बालेर माता लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ।
गोरु तिहार तथा गोवर्धन पूजा: कृषि कार्यमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने गोरुको सम्मान गरिन्छ। गोवर्धन पूजाले प्रकृति, भूमि र पर्यावरणको महत्वसमेत सम्झाउँछ।
भाइटीका: दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको प्रेम, विश्वास, संरक्षण र आत्मीय सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउने पर्व हो। यससँग यमराज र उनकी बहिनी यमुनाको पौराणिक कथा पनि जोडिएको छ।
यसरी हेर्दा तिहार मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक अभ्यास पनि हो।
३. दीपावलीको वैज्ञानिक तथा प्राकृतिक महत्व
दीपावलीको समय सामान्यतया वर्षायाम समाप्त भएर शरद ऋतु सुरु हुने आसपास पर्छ। यस समयमा मौसम, वातावरण र जनजीवनमा परिवर्तन आउँछ।
घर तथा वातावरणको सरसफाइ: वर्षायाममा घरभित्र तथा वरपर नमी, फोहोर, ढुसी र कीरा–फट्याङ्ग्रा बढ्न सक्छन्। दीपावलीको अवसरमा घर, आँगन, सडक र सार्वजनिक स्थानको सरसफाइ गर्ने परम्पराले स्वच्छता र स्वास्थ्यप्रति सचेत गराउँछ।
प्रकाशको महत्व: दीप बाल्ने परम्परा विद्युत् र आधुनिक प्रकाशका साधन उपलब्ध हुनुअघि अन्धकार हटाउने व्यावहारिक उपाय पनि थियो। आज यसको प्रतीकात्मक अर्थ अझ व्यापक बनेको छ। प्रकाशले आशा, ज्ञान, चेतना र सकारात्मक सोचलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।
मौसम परिवर्तन र स्वास्थ्य: मौसम परिवर्तनको समयमा सरसफाइ, घरमा घाम तथा हावा प्रवेश गराउने र वरपरको वातावरण स्वच्छ राख्ने अभ्यास स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुन्छ।
तर एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—तेलको दीप बाल्दैमा हावा शुद्ध हुन्छ वा सबै प्रकारका जीवाणु नष्ट हुन्छन् भन्ने वैज्ञानिक प्रमाण छैन। त्यसैले परम्पराको व्यावहारिक पक्षलाई स्वीकार गर्दा वैज्ञानिक तथ्य र धार्मिक विश्वासबीच भिन्नता बुझ्नुपर्छ।
४. कृषि, पशुपालन र आर्थिक महत्व
तिहारको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष कृषि र ग्रामीण अर्थतन्त्रसँग जोडिएको छ।
नेपालको कृषि प्रधान समाजमा धानलगायत खरीफ बाली भित्र्याउने समयसँग तिहारको समय धेरै ठाउँमा मेल खान्छ। किसानका लागि यो वर्षभरको मेहनत, उत्पादन र उपलब्धिको खुसी साटासाट गर्ने अवसर पनि हो।
गाई, गोरु र अन्य पशुपक्षीलाई पूजा गर्ने परम्पराले कृषि उत्पादनमा तिनको योगदान सम्झाउँछ। गोरु खेत जोत्न, गाई दूध उत्पादन गर्न तथा पशुपालन ग्रामीण जीवनको आधार बन्ने गरेका छन्।
त्यसैगरी दीपावलीमा नयाँ सामान किन्ने, घर सजाउने, मिठाई तथा लत्ताकपडा खरिद गर्ने, फूलमाला, माटाका दियो र स्थानीय उत्पादनको व्यापार बढ्ने भएकाले बजारमा आर्थिक गतिविधि तीव्र हुन्छ।
व्यापारीहरूले नयाँ बहीखाता सुरु गर्ने र लक्ष्मी पूजा गर्ने परम्पराले धन, व्यापार र आर्थिक समृद्धिको महत्वलाई पनि उजागर गर्छ।
५. सामाजिक, पारिवारिक र मनोवैज्ञानिक महत्व
तिहारको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यसको सामाजिक र पारिवारिक आत्मीयता हो।
वर्षभरि काम, रोजगारी र विभिन्न कारणले टाढिएका परिवारका सदस्यहरू एक ठाउँमा भेला हुने अवसर प्राप्त गर्छन्। दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध नवीकरण हुन्छ। देउसी–भैलोमार्फत गाउँटोलमा भेटघाट, मनोरञ्जन र सामूहिक सहभागिता बढ्छ।
मनोवैज्ञानिक दृष्टिले पनि चाडपर्वले मानिसलाई दैनिक तनावबाट केही समय टाढा राखेर खुसी, आत्मीयता र सामूहिकताको अनुभूति गराउन सहयोग गर्न सक्छ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको देउसी–भैलो हो। यो केवल मनोरञ्जन होइन, नेपाली लोकसंस्कृति, मौलिक गीत, संगीत, नृत्य र सामुदायिक सहकार्यको जीवन्त माध्यम पनि हो।
६. धार्मिक आस्थाभन्दा माथि उठेर बुझ्नुपर्ने केही कुरा
कुनै पनि चाडपर्वको वास्तविक महत्व त्यससँग जोडिएको सकारात्मक सन्देश र व्यवहारमा देखिनुपर्छ।
दीपावलीमा पटाका र आतसबाजीले रमाइलो त दिन सक्छन्, तर त्यसबाट वायु तथा ध्वनि प्रदूषण, आगलागी, दुर्घटना र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या निम्तिन सक्छन्। त्यसैले पर्यावरण र मानव स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राख्दै प्रदूषणरहित उत्सव मनाउनु बुद्धिमानी हुन्छ।
त्यसैगरी लक्ष्मीको पूजा गर्नुको अर्थ केवल धनको अपेक्षा गर्नु होइन। मेहनत, इमानदारी, सीप, बचत, उद्यमशीलता र सही आर्थिक व्यवस्थापन पनि समृद्धिका आधार हुन्।
कुकुर, गाई, गोरु र कागलाई एक दिन पूजा गरेर मात्र पुग्दैन। वर्षभरि तिनको संरक्षण, उचित आहार, उपचार र सम्मान गर्नु नै वास्तविक कृतज्ञता हो।
दिदीबहिनीलाई भाइटीकामा उपहार दिएर मात्र होइन, वर्षभरि समान सम्मान, अधिकार र अवसर प्रदान गर्नु नै सम्बन्धको वास्तविक सार्थकता हो।
७. निष्कर्ष : परम्पराको सम्मान गरौँ, विज्ञान र विवेकलाई पनि आत्मसात् गरौँ
तिहार तथा दीपावलीलाई केवल एउटा धार्मिक उत्सवका रूपमा सीमित गर्नु यसको व्यापक महत्वलाई साँघुरो बनाउनु हो। यो पर्व इतिहास, पौराणिक विश्वास, प्रकृति, कृषि, व्यापार, पारिवारिक सम्बन्ध, लोकसंस्कृति र सामाजिक सद्भावको साझा उत्सव हो।
हामीले आफ्ना परम्परा र संस्कृतिको संरक्षण गर्नुपर्छ, तर तिनलाई समयअनुसार तर्क, ज्ञान र विज्ञानको कसौटीमा बुझ्ने क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ।
धर्मले नैतिकता र सदाचार सिकाओस्, विज्ञानले सत्य खोज्ने दृष्टिकोण देओस्, संस्कृतिले पहिचान जोगाओस् र समाजले आपसी सम्मान तथा सद्भावलाई प्राथमिकता देओस्।
वास्तविक दीपावली त्यो हो, जहाँ घरमा मात्र होइन, मानिसको सोचमा पनि उज्यालो होस्। जहाँ दीप मात्र नबलून्, चेतना पनि जागोस्। जहाँ धनको मात्र पूजा नहोस्, श्रम र इमानदारीको पनि सम्मान होस्। जहाँ धर्मका नाममा विभाजन होइन, मानवताका नाममा एकता कायम होस्।
आखिर दीपावलीको सन्देश केवल अँध्यारो रातलाई उज्यालो बनाउनु होइन, मानिसको जीवन, विचार र व्यवहारलाई समेत उज्यालोतर्फ डोर्याउनु हो।
सबैमा स्वच्छ, स्वस्थ, विवेकशील, वातावरणमैत्री र सद्भावपूर्ण तिहार तथा दीपावलीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना!
